СПОРТ ПСИХОЛОГИЯСЫ

Спортшының психологиялық дайындығы және жаттықтырушының рөлі

Спорт психологиясы – спортшылардың психологиялық ерекшеліктерін, мінез-құлқын, эмоцияларын, ойлау қабілетін және жарыс кезіндегі психологиялық дайындығын зерттейтін психология саласы. Оның негізгі мақсаты – спортшының психологиялық тұрақтылығын қалыптастыру, өзіне деген сенімін арттыру, қиындықтарды жеңуге үйрету және жоғары спорттық нәтижелерге қол жеткізуіне көмектесу.

1. Спорт психологиясының негізгі міндеттері

• Мотивацияны арттыру – спортшының жаттығуға және жарысқа деген ынтасын қалыптастыру.
• Өзіне деген сенімділікті дамыту – өз мүмкіндігін дұрыс бағалап, өз күшіне сенуіне көмектесу.
• Эмоцияны басқару – ашу, қобалжу, қорқыныш және күйзеліс жағдайында өзін ұстай білуге үйрету.
• Зейінді шоғырландыру – жаттығу мен жарыс кезінде назарды маңызды әрекеттерге аудару.
• Психологиялық төзімділікті қалыптастыру – жеңілістен кейін күш жинап, мақсатқа қарай ұмтылуды дамыту.
• Командалық қарым-қатынасты жақсарту – спортшылар мен жаттықтырушылар арасындағы сенім мен сыйластықты нығайту.

2. Спортшының негізгі психологиялық қасиеттері

Өзін-өзі бақылау. спортшының эмоциясын, мінез-құлқын және әрекетін басқара білуі. Мысалы, қарсыласы арандатқан кезде сабыр сақтап, тактиканы бұзбау.

Өзіне сенімділік. өз мүмкіндігін дұрыс бағалап, жарыс кезінде шешім қабылдай білу.

Ерік-жігер. шаршау, қиындық және сәтсіздікке қарамастан жаттығуды жалғастыруға ұмтылу.

Зейін мен тәртіп. жаттықтырушының тапсырмасын мұқият тыңдап, жарыс жоспарын орындау және тәртіп сақтау.

3. Жаттықтырушының спорт психологиясындағы рөлі

Жаттықтырушы тек спорттық әдіс-тәсілдерді үйретуші ғана емес, сонымен қатар спортшының тұлғалық қалыптасуына ықпал ететін маман. Жаттықтырушының қарым-қатынасы спортшының сеніміне, ынтасына және спортқа деген көзқарасына әсер етеді.

• спортшыны әділ бағалап, оның еңбегін ескеру;
• қателіктерін кемсітпей, түсінікті түрде түсіндіру;
• жеңілістен кейін қолдау көрсетіп, сабақ алуға көмектесу;
• спортшылар арасында сыйластық пен тәртіп қалыптастыру;
• шамадан тыс психологиялық қысым жасамау;
• әр спортшының жеке мінезі мен психологиялық ерекшелігін ескеру.

4. Жарыс алдындағы психологиялық дайындық

Жарыс алдында спортшы қобалжуы, қорқуы немесе өзіне сенімсіздік танытуы мүмкін. Психологиялық дайындық мұндай сезімдерді толық жоюды емес, оларды басқарып, назарды орындалатын міндетке бағыттауды көздейді.

1. Тыныс алу жаттығулары – тынысты баяу алып, бірқалыпты шығару арқылы тынышталу.
2. Мақсат қою – жеңіске ғана емес, нақты міндеттерді орындауға назар аудару.
3. Жағымды ойлау – өз дайындығы мен бұрынғы жетістіктерін еске түсіру.
4. Жарыс жоспарын қайталау – тактикалық әрекеттерді ойша пысықтау.
5. Ұйқы мен демалыс – жарыс алдында жеткілікті ұйықтап, күшті қалпына келтіру.

5. Бокс спортындағы психологияның маңызы

Бокс сияқты жекпе-жек спорттарында психологиялық дайындық ерекше маңызды. Боксшының техникасы мен физикалық дайындығы жоғары болғанымен, шамадан тыс қобалжу оның әрекетіне кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан боксшы сабырлылықты, зейінді және өзін-өзі бақылауды дамытуы қажет.

• қарсыласын дұрыс бағалап, қорқынышқа берілмеу;
• соққы өткізіп алғаннан кейін сабыр сақтап, тактиканы жалғастыру;
• төрешінің шешіміне құрметпен қарау;
• жаттықтырушының нұсқауын орындау;
• жеңілістен сабақ алып, келесі жарысқа дайындалу.

6. Спортшыларға арналған психологиялық жаттығу

«Мен дайынмын!» жаттығуы (ұзақтығы: 3–5 минут)

6. Ыңғайлы қалыпта тұрып, тынысты баяу реттеңіз.
7. Көзіңізді жұмып, жарыста өз әрекеттеріңізді дұрыс орындап жатқаныңызды елестетіңіз.
8. Іштей: «Мен дайындалдым. Мен сабырлымын. Мен өз міндетімді орындаймын» деп қайталаңыз.
9. Жарыстағы басты тактикалық міндетіңізді еске түсіріңіз.
10. Назарды алдағы әрекетке аударып, жаттығуды аяқтаңыз.

Қорытынды

Спорт психологиясы – жоғары нәтижеге жетудің маңызды құрамдас бөлігі. Физикалық дайындық, техникалық шеберлік және тактикалық біліммен қатар психологиялық тұрақтылық та үлкен рөл атқарады. Жаттықтырушының дұрыс қолдауы, жүйелі психологиялық жұмыс және спортшының өзін-өзі басқару дағдылары оның спорттық жетістіктеріне ықпал етеді.